De Hoge Bank van Tuil

Tot 1335 maakte men in de Tielerwaard en Bommelerwaard gebruik van de schepenbank in Zaltbommel. In dat jaar werd het gebied opgesplitst: op 27 maart 1335 werden de schepenbanken van Tuil, Deil, Zuilichem en Driel opgericht. Zie Nijhoff, Gedenkwaardigheden, deel 1, No 302, pag. 348.
Oudere schepenbrieven van Zaltbommel die qua gebied vielen onder de nieuwe rechtbanken bleven daarna "in haar macht" maar moesten worden gericht met de richter en schepenen waar het gebied onder viel. (NB. een merkwaardige uitzondering vormt nr. 421 van het Cartularium der Abdij Marienweerd, op 5 dec. 1333. Deze betreft land in Ophemert en de schenking vindt plaats voor schepenen van Tiel).

Vanaf 1335 zouden er dus boeken moeten zijn geweest waarin de actes werden genoteerd van de Bank van Tuil. Tegenwoordig beginnen de bewaarde boeken rond 1525 en is er een gat van vrijwel 200 jaar.
In het verleden zijn wel eens publicaties geweest over schepenen van Tuil in die vermiste periode (o.a. door J.D. Wagner) maar dat zijn fragmentarische lijstjes. In allerlei archieven en boekwerken komen actes (charters) voor uit die vermiste periode. Het zou daarom mogelijk moeten zijn om tot een soort 'reconstructie' te komen van deze schepenbank.

Er blijkt veel beschikbaar. Inmiddels zijn er van vrijwel alle jaren voor 1525 één of meer actes verzameld en dus ook vele schepenen bekend; op dit moment betreft het 1368 vermeldingen.
Verrassend was de ontdekking dat in de Collectie van Spaen aantekeningen voorkomen van charters die niet meer bestaan: "de + zijn als onnodig verscheurt" staat genoteerd bij een lijst van het Huis Waardenburg. Deze markering komt met enige regelmaat voor, helaas.
Deze verzameling omvat aanzienlijk meer dan wat tot nu gepubliceerd is, en er zijn nog vele vindplaatsen bekend. NB. veel van de ingevoerde teksten zijn nu nog fragmenten, welke in de loop der tijd zullen worden aangevuld.

Maar er zijn meer vermiste periodes. Onder andere ontbreken van de Bank van Tuil actes over de periode 1573-1576 en 1631-1637. Ook daarvan worden soms afschriften gevonden die hier zullen worden gepubliceerd.

De Schepenbank van Waardenburg
Er is ook nog een bijzonder geval bekend. Namelijk enkele raadselachtige oorkondes van de "Bank van Waardenburg". Daarvan zijn er hier enkele opgenomen, namelijk op 23-05-1535, 13-6-1537 en 28-04-1538 ("Wij Goissen Aertzen ind Rembout Remboutz schepen in Weerdenburch tuijgen ..."). Dat mysterie werd opgehelderd door de vondst van stukken in toegang 3020, Archieven van de stad Zaltbommel. Daaruit bleek dat de Walraven van Arkel, Heer van Waardenburg, een eigen schepenbank had opgericht. Deze onrechtmatige actie van Walraven werd niet gewaardeerd en hem werd verteld daarmee te stoppen. Zie: "Akte waarbij burgemeesters, schepenen en raad van de stad Nymegen vidimus geven van een akte van 29 juni 1538, waarbij bannerheren, ridderschap en steden, op de landdag te Nymegen vergaderd, uitspraak doen in de geschillen tussen de stad Saltbommel en Walraven van Arckell, ridder, heer tot Werdenborch, waarbij o.a. bepaald wordt, dat de door laatstgenoemde in zijn heerlijkheid opgerichte schepenstoel voortaan geen zaken meer behandelen mag, maar dat deze tot de competentie van de bank van Tuyll behoren.". In de akte wordt gesteld dat bepaald is dat er in de Tielerwaard maar 2 schepenbanken zullen zijn (in Tuil en Deil). Met Walraven van Arkel wordt overeengekomen dat die schepenbank wordt opgeheven.
Dit loste het probleem van de mysterieuze schepenbank op. Verrassend was daarna de vondst van actes in een signaat van de Bank van Deil. Ten eerste dat ze überhaupt ergens stonden, en ten tweede valt Waardenburg buiten het district van die schepenbank. Normaliter zouden ze moeten staan in een signaat van de Bank van Tuil.
ORA Deil, inv. 1089, begint met akten van deze Bank van Waardenburg. Dit beslaat de folio's 2 t/m 12 (1536-1539). De bovengenoemde acte van 28-04-1538 staat (verkort) op folio 11v.
Op folio 1 staat de naam van de secretaris, "Joanne Rosseo", Jan van Rossem. Dat is dezelfde als voor de Banken van Deil en Tuil.
De schepenen van deze rechtbank waren bewoners (of grondeigenaren?) in Waardenburg en Neerijnen en de behandelde zaken betreffen ook alleen deze dorpen.

De schepenen en de secretaris
De schepenbank bestond uit 8 schepenen, waarvan jaarlijks op St. Nicolaasdag (6 dec.) 4 schepenen wisselden. Dus een schepen kon maximaal 2 jaar aaneen aanblijven. Elke schepen diende minimaal 16 morgen land in het gericht te bezitten. Een andere eis was "In een en dezelfde Stoel ende Gerichte mogen niet gelyk Schepenen wesen Vader en Soon, nogte Schoonvader en Schoonsoon of twee Gebroeders". Een belangrijk gegeven voor wie familierelaties onderzoekt!
De opvolging van schepenen is ook informatief omdat dit vaak van vader op zoon ging en dus een maat is voor het overlijden van een schepen. De namen van de schepenen zijn te vinden in de geplaatste akten.
De secretaris vervulde juridische en administratieve taken voor de schepenbank. Hij bleef vaak lang aan, maar wordt toch maar zelden in de akten genoemd. Omdat de handschriften in de signaten behoorlijk verschillen, is hij daaraan te herkennen. Nadere informatie is hier te vinden.

Het Cartularium van het Groote Bommelsche Gasthuis
Dit cartularium (een verzameling afschriften van akten) is een bijzonder boekwerk dat helaas verloren is geraakt. Gelukkig is het op film gezet, waardoor de inhoud bewaard is gebleven. Het betreft een flinke verzameling die meerdere schepenbanken bestrijkt en waarvan een groot deel in het Latijn is opgeteld. In gescande vorm staat het nu online.
Als onderdeel van het "project schepenbanken" is besloten het cartularium integraal te transcriberen. Gaandeweg worden de transcripties online gezet bij de diverse schepenbanken, en uiteindelijk zal dat hopelijk resulteren tot een totaal getranscribeerde inhoud van het boekwerk.

Vriendelijk verzoek
Indien u gebruikt maakt van gegevens op deze website, wilt u dit dan waar mogelijk vermelden en naar de website verwijzen.

Doelen:

  • Invoeren van reeds bekende gegevens.
  • Registratie van meer vindplaatsen van actes.
  • Noteren van de schepenen in de actes.
  • Het plaatsen van regesten.
  • Het plaatsen van (gedeeltelijke) transcripties.
  • Het plaatsen van een scan van de acte.
  • Het vinden en plaatsen van zegels van de schepenen en getuigen.
  • Vertalen en plaatsen van de Latijnse teksten.

Hoe kunt u aan dit project bijdragen?

  • Help mee bij het invoeren van gegevens.
  • Stuur ons vindplaatsen toe.
  • Stuur teksten toe.
  • Stuur foto's of scans toe.
  • Bezoek archieven.
  • Maak of corrigeer transcripties.
  • Etc...

U kunt contact opnemen of uw bijdragen toesturen via het contactformulier.

Het gericht van de Bank van Tuil omvatte: Herwijnen, Hellouw, Haaften, Tuil, Waardenburg (Hiern), Neerijnen, Opijnen, Est, Heesselt, Varik, Ophemert en Zennewijnen.